Anti-Oekraïens geluid blijft ondanks oorlog luid klinken in Europese parlementen

Europese landen worden niet alleen bedreigd door buitenlandse agressies. "Veel te vaak komt de dreiging van binnenuit", zei EU-chef Ursula von der Leyen tijdens haar jaarlijkse State of the Union-toespraak. Ze wees op het gevaar van Russische inmenging in verkiezingen en de opkomst van extremistische partijen.

Bijna een vijfde van alle zetels in nationale parlementen van EU-lidstaten wordt bezet door partijen die zich kritisch uitlaten over steun aan Oekraïne en in sommige gevallen zelfs sympathie voor het Kremlin tonen. In veel gevallen zitten zij in de oppositie, maar in sommige landen maken ze deel uit van een regering die kritisch is over steun aan Oekraïne, laat onderstaand kaartje zien.

Veel van de partijen die sceptisch zijn over steun aan Oekraïne bevinden zich in de radicaal- of extreemrechtse hoek, zoals het AfD in Duitsland. Die partij werd zondag de grootste partij bij de deelstaatverkiezing in Mecklenburg-Vorpommern. Maar er zijn ook uitzonderingen. Sommige partijen zijn pacifistisch en zijn tegen steun aan oorlogen in brede zin. Voorbeelden zijn de populistische Vijfsterrenbeweging in Italië, Die Linke in Duitsland en La France Insoumise in Frankrijk.

Daarnaast zijn er postcommunistische partijen die al sinds de Koude Oorlog pro-Russisch zijn. "Daar zijn de banden behoorlijk oud", zegt Ruslandkenner Nicolaas Kraft van Ermel-Nijland. "Op rechts heeft een grote verandering plaatsgevonden na het einde van de Koude Oorlog."

Pro-Russisch sentiment niet nieuw: 'Wilders in de Doema'

Kraft van Ermel-Nijland zegt dat Moskou het anti-Oekraïense sentiment de laatste jaren vooral wind in de zeilen gaf door desinformatie te verspreiden. "Dat zag je bijvoorbeeld gebeuren in de campagne rond het Oekraïne-referendum hier in Nederland", zegt hij. "Destijds werkten personen met banden met het Kremlin en de militaire veiligheidsdienst GRU samen met organisaties en partijen in het tegenkamp."

Daarnaast probeert het Kremlin persoonlijke connecties met Europese politici te cultiveren. Als voorbeeld noemt Kraft van Ermel-Nijland het huwelijk van de aan de FPÖ gelieerde Oostenrijkse oud-minister Karin Kneissl in 2018, waarbij president Poetin te gast was. "Of neem het bezoek van Wilders aan de Doema (het Russische parlement, red.) datzelfde jaar."

"Of neem Silvio Berlusconi, oud-premier van Italië", zegt Catherine de Vries. Zij is politicoloog aan de Universidad Instituto de Empresa in Madrid en gespecialiseerd op het gebied van radicaal-rechtse partijen in Europa. "Hij gaf allerlei stropdassen aan Poetin." Ook Nederland deed aanvankelijk nog mee aan Nord Stream, de gasverbinding tussen Europa en Rusland. "Van oudsher liggen we dichtbij Rusland."

Maar inmiddels is de dreiging vanuit Rusland toegenomen. Voor veel partijen was de Russische invasie van Oekraïne in 2022 een breekpunt. Radicaal-rechtse politici als Wilders, Matteo Salvini van de Italiaanse Lega en Marine Le Pen van het Franse Rassemblement National namen afstand van het Kremlin in de hoop hun pro-Russische imago ongedaan te maken.

Europeanen zijn niet massaal anti-Oekraïens

In dat licht is het opmerkelijk dat het anti-Oekraïense geluid nog zo aanzienlijk vertegenwoordigd is in nationale parlementen van EU-lidstaten. Dat wil overigens niet zeggen dat Europeanen zich massaal tegen steun aan Kyiv hebben gekeerd. Enquêtes laten nog altijd zien dat het overgrote deel van de Europese bevolking voor steun aan Oekraïne is.

De Vries: "De vraag is niet alleen óf we Oekraïne moeten steunen, maar vooral hoe belangrijk wij steun aan Oekraïne vinden. Daar maakt AfD handig gebruik van. Zij zeggen: we kunnen niet alles voor de Oekraïners betalen, we kunnen dat geld beter gebruiken om dingen voor de Duitse bevolking te doen." Hetzelfde doet Wilders in Nederland.

"Wat belangrijk is om hierbij te zeggen, is dat dit soort neutraliteit nooit écht neutraal is", vervolgt De Vries. "Als je zegt: we gaan Oekraïne niet steunen, geef je Rusland daarmee impliciet de vrije hand. Experts zijn het daarover eens: als je Oekraïne aan zijn lot overlaat, is dat wel degelijk kiezen. Zeker sinds de Verenigde Staten geen steun meer geven."

Kraft van Ermel-Nijland voegt daaraan toe dat het in een gezonde democratie mogelijk moet zijn om steun aan Oekraïne kritisch te kunnen bevragen. "Het is een veel groter probleem dat dergelijke kritiek gebaseerd is op Russische desinformatie of inspeelt op sentimenten die niet onderbouwd kunnen worden."

Hongarije gijzelde jarenlang Europees besluitvormingsproces

Wanneer anti-Oekraïense of pro-Russische partijen veel macht krijgen, kan dat het Europese besluitvormingsproces beïnvloeden. Jarenlang werd de Europese besluitvorming ten aanzien van Oekraïne en Rusland gegijzeld door de Hongaarse premier Viktor Orbán.

Inmiddels is Orbán weg, maar worden Tsjechië, Bulgarije en Slowakije geleid door regeringen die steun aan Oekraïne hebben stopgezet en aansturen op warmere banden met het Kremlin. Anders dan Orbán zijn deze regeringen niet uit op een conflict met Brussel.

Een ander interessant voorbeeld is Italië, dat geleid wordt door de radicaal-rechtse premier Giorgio Meloni. Zij was voorheen tegen steun aan Oekraïne en voor banden met Moskou, maar maakte toen ze aan de macht kwam een draai. Meloni koos voor samenwerking met Europese leiders en is nu uitgesproken voorstander van steun aan Oekraïne.

De machtsvraag: Wordt het Orbán of Meloni?

Komend jaar kan bepalend zijn voor de toekomst van het Europese Oekraïnebeleid. Er staan in 2027 verkiezingen op de kalender in Frankrijk, Italië, Spanje en Polen. Bij ieder van die verkiezingen staan radicaal-rechtse partijen er goed voor.

De partij van Le Pen wordt gezien als een belangrijke kanshebber om de macht in Frankrijk van president Emmanuel Macron over te nemen. In Italië krijgt Meloni grote concurrentie op rechts, onder meer van haar coalitiegenoot Salvini en de extreemrechtse oud-militair Roberto Vannacci, die kritischer zijn over steun aan Oekraïne.

De Vries: "Het tegenstrijdige is dat het in deze verkiezingscampagnes waarschijnlijk nauwelijks over Oekraïne zal gaan. Het zal vooral gaan over nationale thema's, maar de uitkomst kan wel grote gevolgen hebben voor de EU." Von der Leyen beloofde pal achter Oekraïne te blijven staan, maar veel zal afhangen van de uitkomst van die verkiezingen.

De vraag is niet alleen óf partijen die kritisch zijn over steun aan Oekraïne de macht grijpen, maar ook hoe ze zich gedragen wanneer ze aan de macht komen. "Gaan ze er met gestrekt been in of maken ze een strategische draai?", zegt De Vries. "Wordt het Orbán of Meloni?"

Verantwoording

NU.nl analyseerde de houding van alle partijen in nationale parlementen in Europa ten aanzien van Oekraïne. Het gaat hierbij om de equivalent van wat in Nederland de Tweede Kamer is, dus niet de senaat of parlementen op lokaal niveau.

Een partij geldt als 'anti-Oekraïens' als het tegen (financiële, humanitaire of militaire) steun aan Oekraïne is en/of voorstander is van warmere banden met Rusland, de agressor in de oorlog met Oekraïne. Voor dit onderzoek zijn onafhankelijke deskundigen geraadpleegd.